jeremi-przybora

Jeremi Przybora

Rozwój programów rozrywkowych towarzyszył polskiej telewizji od samego początku. Jak wiadomo początki telewizji polskiej wiąże się z datą 25 października 1952 roku. W pierwszym programie w historii polskiej telewizji pokazano kilka skeczy oraz małą etiudę taneczną oraz wykonano kilka piosenek przy akompaniamencie akordeonu i gitary.1 Był to zarazem pierwszy program rozrywkowy w TVP.

W pierwszych latach po tym wydarzeniu programy rozrywkowe zajmowały czwarte miejsce pod względem czasu antenowego. Najbardziej charakterystycznymi były programy satyryczne i występy estradowe. Wśród tych pierwszych do najbardziej znanych zaliczyć możemy „Satyryka przed kamerą” i „Gwiazdy estrady”, do drugich chociażby widowiska „Zapraszamy na estrady” i „Kram z piosenkami”.2 Jednak najbardziej chyba istotnym wydarzeniem w rozwoju programów rozrywkowych w pierwszym dziesięcioleciu działania telewizji był pierwszy spektakl Kabaretu Starszych Panów. Ten cykliczny program autorstwa Jeremiego Przybory i Jerzego Wasowskiego ukazywał się na ekranach w latach 1958-1966. Szybko stał się swoistym fenomenem w kulturze masowej lat 60. Mimo iż stał na bardzo wysokim poziomie intelektualnym, bywał dość trudny w odbiorze i cechował się niezwykle inteligentnym humorem, to potrafił dotrzeć do wszystkich: od ludzi z najwyższych szczebli inteligencji po prostych chłopów. Jak pisze Agnieszka Kozak w swoim artykule „Emisja Kabaretu” to było święto w polskich domach- w czasie, gdy wyświetlano pierwsze odcinki, ulice podobno pustoszały, a nieliczni właściciele telewizorów przeżywali oblężenie sąsiadów, którzy w porze, gdy miał zacząć się program, niezawodnie stawiali się z własnymi stołkami”.3

kabaretstarszychpanow

Kabaret Starszych Panów

Jeszcze jednym ciekawym zjawiskiem w telewizji lat pięćdziesiątych był rozwój quizu i teleturnieju. Pierwszym polskim Quizem radiowo-telewizyjnym był „Zgaduj-zgadula”. Program ten prowadzili Wacław Przybylski i Andrzej Rokita, a jego formuła opierała się na odpowiadaniu na pytania z różnych dziedzin przy udziale publiczności, główną nagrodą był chevrolet de lux. Z czasem realizatorzy telewizyjni zaczęli szukać innych wzorców- „mówili o konieczności wprowadzenia większej rozmaitości- od współzawodnictwa zręcznościowego i konkursów językowych do sprawdzianów erudycyjnych”4.Z czasem nazwę quiz zastąpiono nazwą teleturniej. Do końca roku 1958 ukazało się 20 odcinków nowych teleturniejów (np. „Poznaj mój zawód:, „Tajemniczy przedmiot”,”Papuga wyciągnie”). Z czasem zaczynało w teleturniejach coraz bardziej chodzić nie o to kto wygra ale jak.

malzenstwo-doskonale

” Małżeństwo doskonałe “

Lata sześćdziesiąte przyniosły dalszy rozwój programów rozrywkowych w telewizji polskiej. Ukazywały się one 3-4 razy w tygodniu (w sobotę ok. 60 minut od 22.00, w niedzielę 30-40 min., raz na dwa miesiące w poniedziałek i piątek- 20 minut)5. Oprócz wspomnianego już Kabaretu Starszych Panów (do 22 lipca 1966) zaczęły pojawiać się również pierwsze telewizyjne widowiska: zarówno o charakterze muzycznym (L. Kydryński, J. Rzeszewski), jak i te opierające się na wspólnej zabawie z widownią (B. Kobiela, J. Fedorowicz). Jeden z programów tej drugiej pary tj. reżyserowane przez Jerzego Gruzę „Małżeństwo doskonałe”, był według badań z roku 1969 najpopularniejszym polskim programem rozrywkowym.6 Jego głównym motywem „było współzawodnictwo trzyosobowych drużyn (małżeństwo i “ten trzeci”) w pokazywaniu na migi zadanych przez prowadzącego haseł (jedna osoba pokazywała, dwie zgadują)”7 . Z czasem program zmienił swoją formułę i nazwę („Kariera”).

wielka-gra

” Wielka Gra “

Oprócz widowisk w telewizji lat 60-tych coraz większą rolę zaczęły odgrywać również teleturnieje. W roku 1962 roku z inicjatywy Ryszarda Serafinowicza miał premierę nowy, inspirowany amerykańskimi teleturniejami (“Double Your Money” oraz „The $64,000 Question”) program ”Wielka gra”. Jego formuła była prosta, opierała się na odpowiadaniu przez uczestników na pytania z jakiejś wąskiej dziedziny wiedzy. Program od pierwszych odcinków gromadził w niedzielne popołudnia kilkumilionową publiczność. Przetrwał aż do roku 2007, ostatecznie zdjęty z powodu niskiej oglądalności. Do dziś zarówno formuła tego teleturnieju jak i osoba prowadzącej go Stanisławy Ryster znane są szerokiej rzeszy widowni. Oprócz „Wielkiej Gry” pojawiły się również teleturnieje oparte o umiejętności kojarzenia i liczenia takie jak np. ”Wiedza i pamięć” czy „Śladami Pitagorasa”.

dobranocka-dla-doroslych

” Dobranocka dla dorosłych “

Lata siedemdziesiąte przyniosły zdecydowaną dominację różnego rodzaju form kabaretowych wśród wszystkich programów rozrywkowych. Na antenę powrócili Jeremi Przybora i Jerzy Wasowski w „Kabarecie (jeszcze) starszych panów”, powstał cykl kabaretów kolejowych „Ekspres” w reżyserii Wowo Bielickiego. Jednak największą popularność osiągnęły programy kabaretowe Olgi Lipińskiej: „Gallux Show”(1970-1974) , „Właśnie leci kabarecik” (1975-1977) i ”Kurtyna w górę”(1977-1981). Szczególnie ten drugi, przepełniony absurdalnym humorem program zdobył ogromną popularność wśród widzów. Stało się to w dużej mierze zasługą zarówno reżyserki jak i grających w nim aktorów m.in. Piotra Fronczewskiego, Jana Kobuszewskiego czy Krystyny Sienkiewicz. Kolejnym powstałym w tym okresie i godnym uwagi programem humorystycznym była z całą pewnością „Dobranocka dla dorosłych”. Była ona „satyrycznym teatrzykiem z narratorem, który przedstawiał prolog, epilog i morał. Fabuły bajek rozgrywały się najczęściej dawno, dawno, temu…, ale pojawiały się również historyjki współczesne”8. Każda bajka jak na bajkę przystało kończyła się jakimś morałem, wygłaszanym przez narratora- Jana Kobuszewskiego.

Dużą popularność zdobyły również programy o tematyce muzycznej „Muzyka łatwa lekka i przyjemna”, „Autorzy i piosenki” czy „Melodie szklanego ekranu”. W latach 70-tych wzrosła też popularność polskich festiwali muzycznych, co przekładało się na wzrost telewidzów oglądających transmisje z festiwali w Opolu i Sopocie. Ten drugi festiwal stał się nawet wizytówką polskiej telewizji publicznej, która to stałą się jego głównym organizatorem.

kabaret-olgi-lipinskiej

” Kabaret Olgi Lipińskiej “

Teleturnieje nie rozwijały się aż tak szybko. Na antenach telewizji pod względem oglądalności wciąż dominowała „Wielka gra”, od czasu do czasu pojawiały się jakieś turnieje o nowej formule (np. „Turniej fabryk”) jednak żaden z nich nie przetrwał próby czasu. Wpływ na taki stan rzeczy mogła mieć ogólna światowa tendencja niesprzyjająca teleturniejom, spowodowana aferami w amerykańskim odpowiedniku „Wielkiej gry”, gdzie dla polepszenia oglądalności programu manipulowano wynikami programów.

Pierwsze miesiące lat osiemdziesiątych to dalsze sukcesy polskich kabaretów, które na fali odwilży pozwalały sobie na coraz śmielsze teksty, często atakujące realia życia w PRL-u. Tutaj należy wspomnieć chociażby o kabaretach Tey czy Elita. Jednak wraz z wprowadzeniem stanu wojennego, programy kabaretowe poznikały z telewizji, ich miejsce zajęły kiepskie programy pseudorozrywkowe. Dopiero pod koniec lat 80-tych znów można było oglądać kabaret Olgi Lipińskiej, czy autorski program kabaretowy Wojciecha Manna i Krzysztofa Materny „Z duchem czasu”. Pomimo tych wyjątków lata 80 należy jednak uznać za mało obfite w programy rozrywkowe. Szczególnie brakowało nowych teleturniejów czy programów muzycznych.

idz-na-calosc

” Idź na całość “

Lata dziewięćdziesiąte przyniosły nad wyraz szybki rozwój teleturniejów, spowodowany zapewne tym iż dopiero wtedy dostęp do nich stał się w pełni demokratyczny. Aby wziąć udział wystarczyło wysłać kartkę pocztową ze zgłoszeniem lub zadzwonić pod podany numer telefonu i mieć trochę szczęścia. Co ciekawe powstało coraz więcej teleturniejów w których wygrana całkowicie lub częściowo przestała zależeć od wiedzy. Przykładem może tutaj być chociażby „Koło fortuny”. Ten prowadzony przez Wojciecha Pijanowskiego program był niezwykle popularny na początku lat 90-tych. Gra polegała na kręceniu kołem na którym umieszczone były różne kwoty pieniężne i odgadywaniu prostych haseł (rzeczy, przysłów, tytułów piosenek etc.). Innym przykładem może być „Idź na całość” teleturniej w którym o końcowym sukcesie decydowało tylko i wyłącznie szczęście. Z programów opartych na wiedzy oprócz tych opartych na typowych zagadnieniach ogólnych („Va banque”, „Miliard w rozumie”,”Jeden z dziesięciu”) powstały też programy oparte o wiedzy np. muzycznej („Jaka to melodia?”,”Gra w przeboje?”). Jednak najbardziej chyba wyrazistym pośród teleturniejów jest mający swoją premierę w 1999 roku program „Milionerzy”. Jak pisze w swoim artykule Artur Majer:”Milionerzy łączą w sobie elementy wcześniejszych teleturniejów”:atmosferę zabawy wiedzą („Miliard w rozumie”)i okolicznościami („idź na całość”),wykorzystanie w odpowiedziach wiedzy akademickiej („Wielka gra”,”Miliard w rozumie”), ogólnej („Va banque”) i życiowej („Familiada”), prowadzący utrzymuje bliskie kontakty z uczestnikami („Idź na całość”, „Familiada”), publiczność aktywnie bierze udział („Idź na całość”), pytania losowane są przypadkowo lub przez komputer („Koło fortuny”)9. Ta synteza powoduje że „Milionerzy” wydają się być najciekawszym do tej pory teleturniejem w Polskiej telewizji.

Oprócz teleturniejów o których można by było jeszcze pisać i pisać charakterystyczny jest również rozwój widowisk rozrywkowych i programów muzyczno-rozrywkowych. Wśród tych pierwszych należy wymienić chociażby „Czar par”, który równie dobrze można by nazwać teleturniejem. Do drugich zaliczyć możemy chociażby programy takie jak „Od przedszkola do Opola” czy wreszcie stworzoną przez Elżbietę Skrętkowską „Szansę na sukces”, która to nieprzerwanie od roku 1993 gości na antenie dwójki. W programie tym „amatorzy śpiewają piosenki znanych wykonawców, którzy są jurorami danego odcinka. Nagrodą dla zwycięzcy jest możliwość zaśpiewania piosenki z artystą oraz coroczny występ wszystkich finalistów w Sali kongresowej w Warszawie”10. Program ten zatem nie tylko spełnia funkcję rozrywkową ale także pomaga promować nieznane szerszej publiczności talenty muzyczne.

Z programów o charakterze satyrycznym w latach 90-tych szczególnie wyróżnił się program autorstwa Marcina Wolskiego „Polskie Zoo”, w którym to głównymi bohaterami były zwierzęce kukiełki, które przedstawiały wizerunki polskiej elity władzy. W programie złośliwej krytyce poddana została cała ówczesna polska rzeczywistość polityczna.

big-brother

” Big Brother “

Wiek XXI w polskich programach rozrywkowych zaznaczył się dominacją programów typu reality show i wielkich telewizyjnych show z udziałem gwiazd. W roku 2001 stacja TVN pierwszy raz zdecydowała się na realizację programu „Big brother”. Program ten stał się olbrzymim wydarzeniem w polskiej telewizji. Dwunastu uczestników zostało zamkniętych na kilka miesięcy w naszpikowanym kamerami domu, a ich życie można było śledzić zarówno w telewizji jak i w internecie przez całą dobę. Całość przyniosła stacji TVN ogromne zyski, jednak nie obyło się od intensywnej krytyki. Programowi zarzucano m.in. „patologię, upadek norm i obyczajów (…), propagowanie libertyńskich i skrajnie liberalnych zachowań (…), utratę godności i propagowanie złych gustów”.11 Nie przeszkodziło to jednak w dalszym rozwoju gatunku. Oprócz wspomnianego Big Brothera (4 edycje), mogliśmy oglądać również jego różnego rodzaju klony jak np. „Bar” (5 edycji), „Agent” i nasze rodzime „Dwa światy”czy „Łysi i blondynki”. Z czasem dla urozmaicenia formuły zaczęto w programach typu reality sięgać po naszych polskich celebrytów („Bar VIP”, „Jestem jaki jestem”). Reality show zaczęło również ewoluować w stronę hybrydy z teleturniejami. Takie połączenie tych dwóch gatunków możemy zaobserwować w programach typu ”Idol”, „Debiut”,czy „Po prostu tańcz”, w których obserwujemy rywalizację uczestników w śpiewie, tańcu etc., a jednocześnie podglądamy różne fakty z ich życia.

Oprócz programów typu reality największą popularnością wśród programów rozrywkowych w polskiej telewizji początków XXI wieku cieszą się niewątpliwie programy rozrywkowe z udziałem gwiazd. Pierwszym tego typu programem był „Taniec z gwiazdami” w którym to znane osoby tańczyły w parach z profesjonalnymi uczestnikami. Na fali popularności tego programu powstały takie jego klony jak „Jak oni śpiewają” czy „Gwiazdy tańczą na lodzie”. Co ciekawe w większości wspomnianych programach nowego wieku o zwycięstwie poszczególnych uczestników decydują widzowie.

Pośród teleturniejów nie widać większej zmiany w porównaniu z latami 90-tymi. Próbę czasu wytrzymała większość teleturniejów z tamtego okresu. Z tych o nowej formule można wyróżnić „Najsłabsze ogniwo”, w którym uczestnicy oprócz wiedzy musieli posiadać również żelazne nerwy, bowiem w ciągu całego programu zmuszeni byli wytrzymywać personalne ataki ze strony prowadzącej program Kazimiery Szczuki. Poza tym zarówno wśród reszty teleturniejów, jak i wśród programów kabaretowych czy rewiowych, trudno znaleźć w tym okresie coś co było by innowacją w porównaniu do poprzednich lat.

Patrząc przekrojowe na ostatnie pół wieku polskich programów rozrywkowych w telewizji polskiej nietrudno dojść do wniosków że zmieniły się one znacznie. Co najmniej pocieszające wcale nie była to zmiana na dobre, gdyż jak można zauważyć telewizja coraz rzadziej sięga po wyszukane formy rozrywki. W cenie przestały być rozśmieszające inteligentnym humorem programy satyryczne, teleturnieje z których można było się czegoś dowiedzieć czy wyrafinowane spektakle muzyczne. Zamiast tego rozrywką stało się podglądanie ludzi z pierwszych stron brukowców i słabej klasy rewie muzyczne czy taneczne. Mimo to warto zauważyć że żyjemy w czasach w których mamy coraz większy wybór jeśli chodzi o konkretne programy, a czasem nawet już całe stacje telewizyjne poświęcone rozrywce, dlatego zawsze istnieje nadzieja że każdy znajdzie coś dla siebie.

Autor: Łukasz Gajewski

1 K. Pokorna-Ignatowicz, Telewizja w systemie politycznymi medialnym PRL, Kraków 2003, str. 44

2 A. Kozieł, Za chwilę dalszy ciąg programu… Telewizja Polska czterech dekad 1952-1989 Warszawa 2003, str. 39-43

3A. Kozak, Od Kabaretu Starszych Panów do Kabaretu Olgi Lipińskiej,[w:] 30 najważniejszych programów TV w Polsce, pod red. W. Godzica, Warszawa 2005, str. 101 – 111

4A. Kozieł, op. cit., str. 42-43

5ibidem., str. 96

6ADDiZP, Dokumenty Rady Programowej, 1969 r.,sygn. 2434/20.

7http://pl.wikipedia.org/wiki/Ma%C5%82%C5%BCe%C5%84stwo_doskona%C5%82e

8http://pl.wikipedia.org/wiki/Dobranocka_dla_doros%C5%82ych

9A. Majer, Od Wielkiej gry do Milionerów, czyli triumf konsumpcjonizmu,[w:] 30 najważniejszych programów TV w Polsce, pod red. W. Godzica, Warszawa 2005, str. 257 – 265

10http://pl.wikipedia.org/wiki/Szansa_na_sukces

11 W. Godzic, Telewizja i jej gatunki po „Wielkim Bracie”, Kraków 2004, str. 134

Łukasz Gajewski

Dziennikarz, pedagog, kulturoznawca. Autor tekstów z obszaru kultury, psychologii, polityki, zdrowego trybu życia i mediów.
Zamieszkały: Bełchatów

Komentarze

comments